روایتنگاری، فرصتی است برای کنار هم نشاندن تجربههای فردی و ساختن تصویری چندوجهی از یک موضوع؛ تصویری که شاید در روایت یک نفر بهتنهایی شکل نگیرد. در این شیوه، هر راوی از زاویه نگاه و تجربه زیسته خود به موضوع میپردازد و مجموعه این صداهای متفاوت، روایتی گستردهتر را پیش روی مخاطب قرار میدهد.
مهدی قزلی از جمله نویسندگانی است که در سالهای اخیر تجربه گردآوری روایتهای نویسندگان مختلف را در آثاری چون «خسوف در بیروت»، «قرار با خورشید» و «گاه گمشدگان» دنبال کرده است. کتابهایی که در آنها، بهجای تکیه بر یک روایت واحد، تجربهها و نگاههای متنوع در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. جدیدترین تجربه او در گردآوری روایتنگاریها، مجموعه «رستاخیز آه» است؛ کتابی از خاطرهها و لحظههای یک ملت و مجموعهای از ۲۳روایت نویسندگان درباره رهبر شهید، تشییع باشکوه ایشان در مشهد، تهران، قم و عراق و روزهای فقدان ایشان که از سوی انتشارات «بهنشر» روانه بازار شده است. به بهانه انتشار این مجموعه با مهدی قزلی درباره شیوه روایتنگاری، معیارهای انتخاب راویان و ظرفیت این قالب برای ارتباط با مخاطب امروز گفتوگو کردیم.
در کتابهای «گاه گمشدگان» و «قرار با خورشید» که روایتهایی درباره تجربه زیارت و ارتباط با امام هشتم(ع) است بهجای نگارش روایتی مستقل، بهسراغ گردآوری روایتهای نویسندگان مختلف رفتهاید. چه جذابیتی در این شیوه میبینید و چرا ترجیح میدهید این تجربهها در قالب مجموعهای از روایتها و با صدای نویسندگان مختلف بیان شوند؟
دلیل اصلی من برای گردآوری روایتهای نویسندگان مختلف این است که تجربه مواجهه با امام رضا(ع) را نمیتوان در یک روایت واحد خلاصه کرد. هر فرد با پیشینه، دغدغهها و تجربههای زیسته خود به این مواجهه میرسد و روایت متفاوتی از آن دارد. به همین دلیل ترجیح دادم بهجای ارائه روایتی شخصی، امکان شنیدن صداهای مختلف را فراهم کنم. این تعدد روایتها از این جهت اهمیت دارد که مخاطب میتواند در میان تجربههای گوناگون، روایتی نزدیک به جهان ذهنی و تجربه شخصی خود پیدا کند. ممکن است با برخی روایتها ارتباط برقرار نکند اما در برخی دیگر احساس نزدیکی و همدلی داشته باشد و حتی این مواجهه در زندگی آنها چه معنایی داشته است. طیفی از تجربهها، از ارتباطی عمیق و شخصی تا مواجههای گذرا، در کنار یکدیگر قرار میگیرند و همین تنوع است که به نظرم به مجموعه هویت و جذابیت میبخشد.
این توازن و تنوع در روایتها از ابتدا مدنظر شما بوده یا در جریان گردآوری آثار شکل گرفته است؟
خیر، این توازن از ابتدا برای من مطرح بود و اتفاقی شکل نگرفت. ایده این کار را از خود حرم مطهر امام رضا(ع) گرفتم. وقتی در حرم قدم میزنید، با آدمهای مختلفی مواجه میشوید؛ کسانی که سه چهار ساعت دعا میکنند و کسانی که میآیند، دوری میزنند، با بچههایشان بازی میکنند و میروند. عدهای هم اصلاً وارد حرم نمیشوند بلکه از همان فاصله دور سلامی میدهند و به دنبال کار خود میروند. کسانی هم هستند که به حرم نیامدهاند اما در خانه، پای تلویزیون نشستهاند و با دلی شکسته آرزو میکنند که ایکاش میتوانستند به حرم بروند. من همه اینها را نوعی ارتباط با امام رضا(ع) در نظر گرفتم. در «قرار با خورشید» هم بسیاری از روایتها را از خارج از کشور گردآوری کردم.
ابتدا موضوع و محور کتاب را مشخص میکنید و بعد به سراغ راویان میروید یا گاهی تجربهها و روایتهای افراد هستند که ایده و مسیر شکلگیری کتاب را به شما میدهند؟
وقتی بهسراغ افراد میروم، میدانم که در کلیترین جنبهها چه چیزی از آنها میخواهم. اگر چنین نگاهی وجود نداشته باشد، روایتها دچار هرجومرج میشوند. این طور نیست که یک نفر روایتی بنویسد و بعد براساس همان روایت از ۲۰نفر دیگر بخواهیم که چیزی مشابه آن بنویسند بلکه از ابتدا طرح و نگاه مشخصی وجود دارد. به همین دلیل با وجود تفاوت روایتها و راویان، مجموعه در نهایت صدایی هماهنگ دارد.
منظورم از هماهنگی، یکسان بودن روایتها نیست بلکه هر روایت در کنار روایتهای دیگر به تکمیل مجموعه کمک میکند. در هیچ یک از چهار کتابی که به صورت مجموعه روایت کار کردهام احساس نمیشود که صرفاً مجموعهای از مطالب پراکنده در کنار هم قرار گرفتهاند بلکه هر کتاب در کلیت خود، هدف و هویت مشخصی دارد.
نویسندگان این مجموعهها را بر اساس چه معیارها و ملاکهایی انتخاب میکنید؟
با بعضی از دوستان پس از انتشار کتاب رفیقتر شدیم اما پیش از آن، آشنایی عمیقی با هم نداشتیم ولی میدانستم که میتوانند و میخواهند درباره امام رضا(ع) کاری انجام دهند. چیزی از آنها شنیده یا دیده بودم و فکر میکردم که توانایی، ظرفیت یا ماجرایی برای روایت کردن دارند. برای مثال، میدانستم آقای باباخانی ماجرایی درباره تلاش برای شفا گرفتن دارد.
درباره خانم سیده تکتم حسینی میدانستم که قصهای مرتبط با امام رضا(ع) دارد یا داوود امیریان پیشتر ماجرایی را برایم تعریف کرده بود.
درباره بعضی دیگر هم براساس شناختی که از زندگیشان داشتم، حدس میزدم تجربهای برای روایت کردن داشته باشند مثلاً میدانستم مادر خانم مکرمه شوشتری اهل منطقهای دور از مشهد است و آنها برای دید و بازدید با مادر و اقوام مادری، همیشه از مشهد عبور میکنند، هرچند مشهد مقصدشان نیست. فکر میکردم این رفتوآمدها حتماً داستانها و ماجراهایی در ارتباط با امام رضا(ع) در خود دارد یا میدانستم خانه علیرضا محمودی ایرانمهر به حرم چسبیده بوده و حالا هم در حرم مطهر است بنابراین تصور میکردم او هم حتماً ماجرایی برای روایت کردن دارد. با این افراد گفتوگو میکردم و از آنها میخواستم در این کار مشارکت کنند. البته توانایی نوشتن آنها را هم در نظر میگرفتم؛ چراکه همه ما وقتی به حرم میرویم، تجربهها و ماجراهایی داریم اما مسئله این است که بتوانیم آنها را به شکلی برای مخاطب روایت کنیم که خواندنی باشد. اصولاً این اتفاق در میان هنرمندان رخ میدهد؛ هنرمندان کسانی هستند که میتوانند کنشها و واکنشهای پیرامون خود را به اثری تبدیل کنند که مخاطب آن را بخواند و از آن لذت ببرد.
قالب مجموعهروایتهای کوتاه و متنوع با صداها و دیدگاههای مختلف، چقدر با تغییر عادتهای مطالعه در جامعه امروز و جذب مخاطب بهویژه نسل جوان ارتباط میگیرد؟
یکی از ویژگیهای این کتابهای چندنویسندهای، این است که نهتنها میتوان آنها را بهصورت پراکنده خواند بلکه لازم نیست خواندنشان را از ابتدا شروع کرد. مخاطب میتواند کتاب را از هر جایی باز کند و روایتی بخواند، بیآنکه احساس کند چیزی را از دست داده است. این ویژگی به خوانده شدن کتابها و استقبال از آنها کمک کرده است. بعضی از مخاطبان همه کتاب را نخواندهاند اما با خواندن چند روایت، همان حسی را داشتهاند که با خواندن تمام کتاب بدست میآید و فضای کلی و اتمسفری که کتاب میخواسته منتقل کند، برایشان شکل گرفته است.
حتی بعضی از خوانندگان به این کار علاقهمند شدهاند که خودشان هم وارد این تجربه شوند و روایت یا ماجرای مواجههشان با امام رضا(ع) را ثبت کنند. خواندن این جنس کتابها راحتتر است و همین میتواند دامنه مخاطبانشان را گستردهتر کند. با این حال به نظرم دلیل اصلی استقبال از این کتابها بیش از آنکه به فرم آنها مربوط باشد، به موضوع و محتوایشان برمیگردد.
به همین دلیل در مجموعه «رستاخیز آه» هم به سراغ گردآوری خردهروایتهای افراد مختلف رفتهاید؟
بله، کتاب «رستاخیز آه» به تازگی منتشر شده و تجربهای متفاوت از کارهای قبلیام است. بعضی از ماجراها آن قدر بزرگاند که روایت یک نفر، حتی اگر روایت بسیار خوبی هم باشد، نمیتواند همه ابعاد آنها را به مخاطب منتقل کند. شاید بهترین کار این باشد که پرترهای را بهتدریج و از زاویههای مختلف شکل بدهیم. کتاب «رستاخیز آه» پرتره خوبی از رهبر شهید به دست میدهد اما اگر قرار بود یک نفر بهتنهایی این کار را انجام دهد، حاصل کار فقط یک زاویه از این پرتره بود مثلاً نمای روبهرو یا نمایی از سمت راست یا چپ. اما در این کتاب، ۲۳ صدا در کنار هم قرار گرفتهاند و همنشینی این صداهای مختلف، تصویر کاملتر و چندوجهیتری را شکل داده است.
انتشار کتابهایی درباره رهبر شهید در فاصله کوتاهی پس از تشییع ایشان، چه فرصتها و چالشهایی به همراه داشت؟
موضوع «رستاخیز آه»، تشییع نیست بلکه تشییع بهانهای برای روایت کردن است. من از افراد خواستم درباره آقای شهید بنویسند و از دریچه تشییع به این موضوع نگاه کنند. این افراد ۴۰-۳۰سال فرصت داشتهاند که ایشان را بشناسند و براساس شناخت و تجربه خود، روایتی داشته باشند. بنابراین مسئله این نیست که چه تعداد آدم در تشییع حضور داشتند یا چه اتفاقی افتاد بلکه تشییع بهانهای برای شکلگیری این روایتهاست. به همین دلیل جنس کتاب را باید روایتهایی از رهبر شهید دانست، نه روایتهایی از مراسم تشییع. زیرعنوان کتاب هم همین است: «روایتهایی از رهبر شهید و تشییعش». در پایان لازم میدانم دعوت کنم که اگر کسی روایتی دارد بهویژه درباره امام رضا(ع) و فکر میکند اثرش میتواند در امتداد کتابهایی مثل «قرار با خورشید» و «گاه گمشدگان» قرار بگیرد و در همان اندازه و قواره باشد، من از آن استقبال میکنم و امیدوارم بتوانیم این مسیر را ادامه دهیم.





نظر شما